* INFO * * PSYCHOLOGIA * * ARTYKUŁY * * KAROL KOT * * HOROSKOP * * NETBUS * * GUESTBOOK * * KONTAKT *



(łac.Cracovia), stara stolica Polski, obecnie województwa, leży po obu brzegach Wisły, w miejscu, gdzie ta przebija się przez kończynę Jury Krakowskiej (góra Św. Bronisławy 365m., Krzemionki 245m.), przy uj?ciu rz. Rudawy, Prądnika i Wilgi, w obszernej lecz niezdrowej kotlinie 212m. nad poz. morza. Miasto zajmuje wraz z przedmie?ciami 47km2 i ma 205.262 mieszkańców. Jeszcze w 1900 roku miał Kraków razem z Błoniami tylko 6,88km2 i 109.103 mieszkańców, dzięki jednak wcieleniiu doń w 1909 roku przyległych gmin: Zakrzówka, Dębnik, Półwsia Zwierzynieckiego, Czarnej Wsi, Krowodrzy, Nowej wsi, Łobzowa, Prądnika, Grzegórzek i Piasków, a niebawem także: Dąbia, Ludwinowa i Plaszowa miało miasto w 1910 roku już 165.962 mieszkańców, a po wcieleniu leżącego po prawym brzegu Wisły miasta Podgórza w 1919 roku, miał Kraków w 1921 roku 4.747 ha, w tem 433 ha zabudowane z 7.199 budynkami mieszkalnemi z 38.199 mieszkańcami. Ludno?ć liczyła w 1921 roku : 183.706 głów, w tem 100.229 kobiet, 154.873 Polaków, 27.056 Żydów, 136.241 katolików, a 45.229 izraelitów. Rdzeń Krakowa tworzy Stare Miasto (?ródmiescie),otoczone wokoło plantacjami, które zajmują miejsce zniesionych ostatecznie w 1813 roku murów i baszt miejskich, których resztka, t.j. Brama Floriańska z Barbakanem i 3 basztami przetrwała do dzisiaj. Zabudowane regularnie Śródmie?cie zachowało plan, jaki wytknięto mu jeszcze w XIII wieku. Centrum jego tworzy prostokątny Rynek Główny z ratuszem, Sukiennicami i kościółkiem św. Wojciecha w środku, a ko?ciołem Panny Marji oraz szeregiem renesansowych i barokowych kamienic po bokach. Ze wszystkich rogów Rynku wychodzą proste ulice (Floriańska, Mikołajska, Sienna, Grodzka, Bracka, Wiślna, Św. Anny, Szewska, Szczepańska, Sławkowska i Św. Jana) z prostopadłemi przecznicami. Jedyne odchylenie tworzy wydłużona w kierunku Zamku ulica Grodzka i Mały Rynek w tle kościoła Panny Marji. Wokół Starego Miasta grupujš się dawne przedmie?cia: Kleparz, Szlak, Pędzichów, Lubicz, Wesoła, Wielopole, Stradom, Kazimierz, Podzamcze, Groble, Zwierzyniec, Smoleńsko, Retoryka, Piaski (Garbary, Krupniki) i Biskupie, z ktrych jedne (Kazimierz, Kleparz, Stradom) były do końca XVIII wieku osobemi miastami, a inne jurydykami. Poza tym "wewnętrznym" pier?cieniem starych przedmie?ć opasują Kraków wieńcem dzielnice, włączone do miasta już w XX wieku (ob. wyżej), leżące po czę?ci już po prawym brzegu Wisły (Podgórze, Płaszów, Zakrzówek, Dąbie, Ludwinów i Dębniki). Miasto rozrasta się we wszystkkich kierunkach, przyczen na zachodzie i północy powstają wille, domy mieszkalne i budynki publiczne, a w stronie wschodniej i południowej głównie zakłady przemysłowe, szpitale itp. Parki i ogrody zajmują 48 ha, z ważniejszych trzeba wymienić obok plant parki: im. dr Jordana, Krakowski i Podgórski, ogrody: Botaniczmy i Strzelecki, Lasek Wolski na Woli Justowskiej, a wreszcie Błonia nad Rudawą, gdzie koncentrują się ważniejsze boiska sportowe, których w Krakowie jest całe mnóstwo. Najbliższe okolice Krakowa są niezwykle malownicze, żeby wymienić tylko górę Św. Bronisławy z Kopcem Kościuszki (Sikornik), Krzemionki, Wolę Justowską, Skały Panieńskie, Bielany, Tyniec i Mogiłę. Niezliczone zabytki, dzieła sztuki i pamiatki nagromadzone w Krakowie ściągają doń przez cały rok ogrome rzesze turystów z całej Polski i zagranicy, i zjednały miastu nazwę Polskiego (Małego) Rzymu. Jest ona tem słuszniejsza, że obecnie posiada Kraków, nie licząc bazyliki metropolitalnej (katedry), zboru ewangielickiego i cerkwi unickiej, 48 ko?ciołów i kilkana?cie klasztorów, a dawniej miał ko?ciołów 60. Kraków przodował zawsze w życiu artystycznym Polski; wszystkie epoki pozostawiły w nim swe zabytki. Romańską architekturę reprezentują resztki katedry św. Gereona na Wawelu i tamże krypta św. Leonarda, dalej św. Andrzeja, zachowane części murów kościołów św. Wojciecha, św. Mikołaja, św. Jana, dominikanów i inne, oraz odkryte niedawno części romańskiego zamku na Wawelu. Liczniejsze zabytki pozostawiła w Krakowie epoka gotycka: dookoła Rynku, nalżącego wraz z Wrocławskim do największych w Europie, powstałego w roku 1257, zbudowano liczne kamienice, z których zachowały się do dzisiaj sklepienia, portale (wiele portali gotyckich znajduje się w piwnicach kamienic na Rynku) itp. Z kamienic tych wymienić należy tzw. hetmańską z salą gotycką na parterze (nr 17), naprzeciw wieży ratuszowej kamienicę z gotycką piwnicą ("Pod Jaszczurami" nr 8) itp. Gotyk Krakowski, zwany też nadwiślańskim, objawia się w architekturze kościelnej; różni się on od innych odcieni ceglanej architektury współczesnej systemem konstrukcyjnym: szkarpy, podtrzymujące sklepienie nawy głównej budowli bazylikowej, schodzą aż do ziemi, tworząc w nawach bocznych zgrubienia słupów, dzielących nawy. Do kościołów w tym typie należą: Mariackj, dominikanów, franciszkanów (w obydwu zachowane krużganki gotyckie), Katedra, Bożego Ciała i św. Katarzyny (krużganki). W innym typie utrzymana jest architektura kościoła św. Krzyża: nawa ma sklepienie palmowe, wsparte w środku na jednej kolumnie. W epoce gotyku dokonują się duże zmiany na Wawelu. Prócz budowy wspomnianej gotyckiej Katedry, za czasów Kazimierza Wielkiego powstaje tam duży, już nie tylko zamek obronny ale i pałac. Zachowały się z niego oprócz murów sale gotyckie ze sklepieniami na jednym słupie opartymi. Do najważniejszych świeckich zabytków architektury gotyckie w rakowie należą jeszcze: Ratusz, z którego zachowała się tylko wieża, Sukiennice, wybudowane w XIV wieku, opatrzone renesansową attyką w XVI wieku, częściowo tylko zachowane dawne mury Krakowa z basztami pochodzące z XV wieku (Brama Floriańska, Barbakan, baszty: Stolarska, Ciesielska i Pasamoników, dawny arsenał). Na miejscu dawnych zburzonych na początku XIX wieku murów miejskich powstały Planty. Około roku 1400 postaje gmach Collegium Maius, obecnie Biblioteki Jagiellońskiej, będący pomieszczeniem Uniwersytetu, który fundowany w roku 1364 jest drugim z rzędu w Srodkowej Europie. Gmach ten, z pięknymi salami gotyckimi, znany jest głównie z dziedzińca arkadowego. Do epoki gotyku oprócz kościoła św. Marka, św. Barbary itd. należą też zburzone mury miasta Kazimierza i tamże znajdująca się stara synagoga. Wymienione zabytki zdobi w wielu wypadkach bogata rzeźba architektoniczna (kapitele, zwrotniki itp.). Figuralną rzeźbę kamiennąreprezentują sarkofagi królewskie na Wawelu w katedrze (Łokietka, Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka). Zachowały się liczne zabytki snycerstwa w kościołach i Muzeum Narodowym, wśród nich zaś pierwsze miejsce zajmują dzieła snycerza i rzeźbiarza Wita Stwosza (ołtarz wielki w kościele Marjackim, ogrojec na domu na placu Marjackim, krucyfiks w Muzeum Narodowym, Pomnik Kazimierza Jagiellończyka) i jego syna Stanisława, snycerza i złotnika (ołtarz św. Stanisława w kościele Najświętszej Marji Panny). Sprowadzono też i dzieła z zagranicy, jak norymberskiej roboty dzieła Piotra Vischera: w kościele Marjackim płyta brązowa S. Bonera, w Katedrze płyty Piotra Kmity I kardynała Fryderyka Jagiellończyka, tamże jego epitafium bronzowe, hedno z największych arcydzieł odlewniczych. Niewiele zachowało się w Krakowie witraży, zdobiących okna kościelne: najciekawsze znajdują się w trzech oknach prezbiterium kościoła Najświętszej Marji Panny; pochodzą z XIV wieku. Na przełomie gotyku i renesansu kwitnęło w Krakowie malarstwo cechowe na które wpływ wywarły dzieła obcych mistrzów, jak np. Hansa Sussa z Kulmbachu; dzieła jego zachowały się głównie w kościołach Najświętszej Marji Panny i św Floriana. Tryptyki wawelskie, obrazy w kościele św. Katarzyny i obrazy w Muzeum Narodowym i Czartoryskich dają nam przykłady tego malarstwa. Freski gotyckie zachowały się w krużgankach kościoła franciszkanów, św Katarzyny, Katedrze itd.. W okresie tym kwitnęło też zdobienie rękopisów, czyli malarstwo miniaturowe: głównym przedstawicielem szkoły krakowskiej jest Stanisław z Mogiły, twórca licznych iluminowanych kodeksów. Renesans nadawał swe piętno Zamkowi królewskiemu. Zamek, ze wspaniałym dziedzińcem arkadowym i bogatymi salami, budowali, włączając dawne gotyckie części, artyści włoscy (głównie Francesco della Lora i Bart Berecci) w latach 1502-1565. Dekorację freskową zachowaną częściowo do dzisiaj wykonał Hans Durer, brat sławnego Albrechta; komnaty pałacowe zdobiły arrasy ze sławnej kolekcji Zygmunta Augusta znanej pod nazwą "Potopu", wykonanej w Brukseli w latach 1553-1564. Kaplica Zygmuntowska w Katedrze (ukończona 1530, dzieło Bereckiego z dekoracją Cini'ego), liczne nagrobki tmaże (Olbrachta, ostatnich Jagiellonów, Tomickiego, Gamrata i innych) Swiadczą o wysokim poziomie artystów włoskich, sprowadzonych wtedy licznie do Polski. Przykład dworu oddziałał na misto i jego okolice.Powstały kamienice z dziedzińcami arkadowymi (ul. Kanonicza 17 i 21), pałac Decjusza na Woli Justowskiej i inne. Barok wprowadził liczne zmiany w wyglądzie kościołów krakowskich. Powstały nowe: św.Piotra fundacji Zygmunta III, św. Anny (zdobny stjukami Baltazara Fontany), karmelitanek bosych na Wesołej, misjonarzy na Stradomiu itd., przerobiono stare kościoły jak " na Skałce, św. Floriana, św. Wojciecha, św. Jana, św. Andrzeja itd. Wnętrza wypełniały ołtarze barkowe, dobudowano liczne kaplice i wspaniałe grobowce. Coraz częściej pojawiały się nazwiska polskie tak wśród architektów (Jan Michałowicz z Urzędowa, Gabrjel Słoński), jak i rzeźbiarzy i malarzy, pomimo tego, że Kraków przestawszy być stolicą nie rozwijał się tak jak w poprzednich okresach. Z pałaców wymienić należy choćbydawny Wielkopolskich, obecnie siedzibę Magistratu. Druga połowa XVIII wieku, czasy Stanisława Augusta specjalnie wprowadziły pewne ożywienie w architekturze Krakowa, Pałace Wodzickich, Obserwatorium Astronomiczne i Collegium Psihicum są dobrze zachowanymi zabytkami tzw. neoklasycyzmu. W czasach Wolnego Miasta, wskutek wielkiego zniszczenia wprowadza Senat rządzący liczne reformy, wpływające na wygląd artystyczny ulic, placów, itd. W XIX wieku dokonano restauracji wielu ginących zabytków miasta, głównie gotyckich, w czym wiele jest zasługi Kremera (ob.); między innymi doprowadził Pryliński Sukiennice do stanu znanego dzisiaj. Powstały gmachy, jak Collegium Novum, Akademia Umiejętności, później Teatr Stary, a pod koniec gmach Teatru im. Juliusza Słowackiego i inne. W początku XX wieku wybudowano kościół Jezuitów na Wesołej. Dużą rolę w artystycznych stosunkach miasta odegrała Akademia Sztuk Pięknych, której mistrzowie, jak Matejko (ob.), Stanisławski (ob.), Wyczółkowski (ob.) i wielu innych kształcili i kształcą liczne zastępy polskich artystów. Kraków posiada Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, urządzające stałe wystawy sztuki współczesnej oraz historyczne muzea. Ruch na polu artystycznym wzmógł się znacznie w Krakowie po odzyskaniu niepodległości. Prowadzi się restaurację Zamku na Wawelu, powstały nowe gmachy (dwa gmachy P.K.O., Banku Polskiego Izby Skarbowej, Seminarium Śląskego, Akademii Górniczej), liczne kamienice i wille w nowych dzielnicach. Nie będąc stolicą polityczną, pozostał Kraków nadal sercem i duchową metropolią Polski. Oprócz znakomitej w tym kierunku tradycji posiada Kraków również wprost wyjątkowo pracy umysłowej i artystycznej sprzyjającą i na wskroś kulturalną atmosferę. wszystko to zawdzięcza miasto w dużej mierze istnieniu w jego murach założonego w 1364 roku przez Kazimierza Wielkiego, a odnowionego w 1400 roku przez Władysława Jagiełłę Uniwersytetu Jagiellońskiego. Oprócz tego uniwersytetu (w 1927/8 roku - 6.772 słuchaczy) z jego instytutami i zakładami (między innymi obserwatorium astronomicznym) mamy tu jeszcze z wyższych uczelni: Akademię Górniczą (założoną w 1919 roku; 1927/8 - 535 słuchaczy) i Akademię Sztuk Pięknych (od 1900 roku; w 1927/8 - 204 słuchaczy), a poza tym mnóstwo (34) szkół średnich, ogólnokształcących i zawodowych oraz 81 takichże szkół niższych z 26.000 uczniów. W Krakowie wreszcie ma swą siedzibę (od 1872 roku) najwyższa polska instytucja naukowa tj. Akademia Umiejętności i szereg towarzystw naukowych, oświatowych itp., w tym kilka ogólnopolskich. Posiada również miasto mnóstwo różnego rodzaju zbiorów, jak muzea (Narodowe, Książąt Czartoryskich, Hr. Hutten-Czapskich, Matejki, im. Barącza, archeologiczne i fizjograficzne Polskiej Akademii Umiejętności, Przemysłowe im. baranieckiego, Etnograficzne, Diecezjalne i inne; biblioteki, z Jagiellońską (550.000 tomów), Czartoryskich (200.000 tomów) i Polska Akademią Umiejętności (150.000 tomów) na czele; archiwa: Ziemskie, Akt dawnych miasta Krakowai cały szereg kościelnych, klasztornych i prywatnych, dwa teatry, pięć szpitali i siedem klinik itp. Poza tym jest Kraków siedzibą katolickiego arcybiskupa-metropolity, wielu władz państwowych (kuratorium szkolne, sąd apelacyjny, dyrekcje: kolejowa i pocztowotelegraficzna, D.O.K. Nr V. i inne) i samorządowych, różnych związków i stowarzyszeń, konsulatów: czeskosłowackiego, niemieckiego i węgierskiego, agencji konsularnej francuskiej i biura paszportowego Austrii. Posiada wreszcie radiową stację nadawczą. W Krakowie wychodzi pięć dzienników i sto czternaście różnych czasopism. Linie kolejowe łączą Kraków bezpośrednio z Warszawą, Katowicami, Dziedzicami, Lwowem, Zakopanym, Nowym Sączem, Wieliczką, Kocmyrzowem i Mogiłą; linie lotnicze z Warszawą, Wiedniem, Poznaniem, Lwowem i Katowicami, aliczne linie autobusowe z Katowicami, Kielcami, Miechowem, Zakopanym, Krynicą, Rabką, Ojcowem i innymi. Poza tym posiada Kraków jeszcze przystań żeglugi na Wiśle. Węzłowe położenie komunikacyjne i bliskość wielkiego zagłębia węglowego sprawia, że Kraków ma znakomite dane ku temu by stać się wielkim ośrodkiem przemysłowym i centralą zagłębia polskiego.. Pezemysł rozwinął się w Krakowie dopiero w ostatnich diesięcioleciach. Najsilniej rozwinięty jest przemysł budowlany wraz z przemysłami pokrewnymi, są tu więc: ceglarnie, kamieniołomy, tartaki, fabryki wyrobów ceramicznych, betonowych, cementowych, azbestowych i gipsowych, mebli, armatur, wyrobów szklanych, ślusarnie, gwoździarnie i inne. Przemysł metalowy wytwarza: maszyny, narzędzia rolnicze, kotły, wagony, wyroby blacharskie, bronzownicze, ołowiane, odlewy, konstrukcje żelazne itp. Pomyslnie rozwija się też przemysł spożywczy (młyny, piekarnie, fabryki cukrów i czekolady, masarnie) oraz chemiczno-farmaceutyczny. Poza tym mamy tu przemysł galanteryjny, konfekcyjny, tkacki, fabryka narzędzi elektrycznychi inne. Również handel korzysta z węzłowego polożenia miasta i rozwija się znakomicie, mając oparcie w mnóstwie różnych banków.




Podobnie jak dzieje powstania wszystkich dawnych miast również i dzieje Krakowa spowite są mgłą tajemniczości; stara legenda założenie miasta przypisuje księciu Krakowi (ob.), lecz ile w tym prawdy trudno określić. Pewne jest natomiast, że Kraków jest najstarszym miasem Polski, pierwszym ogniskiem łacińskiej kultury. Od najdawniejszych czasów gród stołeczny, od długiego czasu miał organizację miejską, która przyjęła nową formę z chwilą nadania prawa magdeburskiego w 1257 roku przez Bolesława Wstydliwego. Murami otoczył miasto Leszek Czarny, a szereg przywilejów książęcych zapewnił mu dobrobyt i wybitną rolę polityczną. Bunt wójta Alberta sprowadził na miasto niełaskę królewska, lecz już czasy Kazimierza Wielkiego Przywróciły mistu Kraków dawne stanowisko, a przezorny program gospodarczy króla zapewnił mu świetne warunki handlowe. Troskliwą opieką otaczał miasto i Ludwik Węgierski, otwierając mu drogi handlowe na wszystkie strony, rozszerzając prawo składu. Odrodzony dzięki hojności Jadwigi Uniwersytet stał się ogniskiem kultury, która z pod wawelskiego grodu promieniowała już nie tylko na Polskę, lecz nawet i krainy sąsiednie. Do połowy XV wiekuPolacy stanowili tylko część społeczeństwa miejskiego, lecz od początków XVI wieku przewaga żywiołu polskiego nad niemieckim znacznie rośnie. Rozmach rozwojowy miasta wstrzymany zostal za czasów Zygmunta III, który przeniósł stolicę państwa do Warszawy a tym samym, mimo że Kraków został miastem koronacyjnym, pozbawiono go jednak znaczenia i korzyści, jakie płynęły z naczelnego stanowiska. Ostatnie dwa wieki były dla miasta okresem upadku. Morowe zarazy, zniszczenie w czasie wojen szwedzkich w XVII i XVIII wiekach, wyludniły i gospodarczo podcięły świetność Krakowa, a zniszcyła je ostatecznie konfederacja barska, w czasie której miasto przechodziło z rąk konfederackich do rosyjskich, niszczone przez ciągłe pożary. Pod koniec Rzeczypospolitej, ludność miasta licząca w okresie jagiellońskim około 100.000 spadła do cyfry 9.500. Miastu Kraków brak bylo pod koniec XVIII wieku ludzi o szerszym horyzoncie, a zasklepione w swojej nędzy społeczeństwo wyrwało dopiero z letargu powstanie kościuszkowskie w 1794 roku. Po wyjściu powstańców dostal się Kraków w ręcę pruskie, zaś w trzecim rozbiorze wcielony został do Austrii, stając się siedzibą naczelnych władz administracyjnych tzw. Galicji Zachodniej; w tym czasiePrzyłączono do Krakowa gminy Kleparz i Kazimierz. W 1809 roku przyłączony do Księstwa Warszawskiego, po upadku Napoleona z woli Kongresu Wiedeńskiego Rzeczpospolitą Krakowską, stracił Kraków w 1846 roku nawet i te resztki niezależności, wcielony ponownie w obręb ziem austryjackich. W okresie Rzeczypospolitej Krakowskiej, miasto podniosło się znacznie, a ducha patriotycznego podtrzymywały obchody (w 1817 sprowadzenie zwłok ks. Józefa Poniatowskiego, w 1819 roku usypanie mogiły Kościuszki); w tym też czasie dla ułatwienia rozrostu zburzono mury miejskie, zostawiając na pamiątke fragment z bramą floriańską. Pomyślny rozwój miasta przekreśliło w 1848 roku bombardowanie przez Austryjaków, a w trzy lata później olbrzymi pożar. W drugiej połowie XIX wieku stał się Kraków duchową stolicą Polski, tu skupiło się całe życie naukowe, podsycane żywo przez Akademię Umiejętności, przekształconą w 1873 roku z dawnego Towarzystwa naukowego. W Polsce odrodzonej Kraków jest siedzibą województwa, nie zdołał jednak wybic się na plan pierwszy i należy dziś do miast prowincjonalnych, chętnie zwiedzany przez turystów, dzięki swoim zabytkom artystycznym. Powiat Krakowski ma 699 km kw. ( w tym 67% ról i 8.5% lasów) oraz 105.966 mieszkańców w tym 99.7% Polaków. Województwo krakowskie ma 17.448 km kw. i 1.992.810 mieszkańców.

* INFO * * KRAKÓW * * BRUCE WILLIS * * HOROSKOP * * PSYCHOLOGIA * * KAROL KOT * * NETBUS * * GUESTBOOK * * KONTAKT *